Cho bé học tiếng Anh sớm: có làm bé chậm nói tiếng Việt không?

Nhiều ba mẹ muốn con làm quen tiếng Anh từ sớm, nhưng lại nghe người quen dặn: “Cho học hai thứ tiếng thì bé dễ chậm nói, nói lẫn lộn.” Nỗi lo này rất dễ hiểu. Tin vui là các nhà nghiên cứu đã theo dõi trẻ lớn lên với hai ngôn ngữ trong nhiều năm, và bức tranh họ vẽ ra nhẹ nhàng hơn nhiều so với lời đồn.

Bài này tóm tắt những gì khoa học đã biết, chỗ nào là hiểu lầm, chỗ nào ba mẹ thật sự nên để ý, và cách cho bé chơi với tiếng Anh ở nhà mà không làm tiếng Việt yếu đi.

Hiểu lầm 1: học hai thứ tiếng làm bé chậm nói

Một bài tổng quan dành cho phụ huynh của hai nhà tâm lý học Krista Byers-Heinlein và Casey Lew-Williams kết luận rằng trẻ song ngữ không có nguy cơ chậm nói, chậm ngôn ngữ hay rối loạn ngôn ngữ cao hơn trẻ chỉ học một thứ tiếng ¹. Ngay cả trẻ có sẵn khó khăn về ngôn ngữ cũng không bị chậm thêm chỉ vì nghe hai thứ tiếng ¹.

Vậy vì sao nhiều ba mẹ vẫn cảm thấy con “nói ít hơn bạn”? Lý do nằm ở cách đếm. Khi chỉ đếm từ trong một ngôn ngữ, trẻ song ngữ thường biết ít từ hơn trẻ đơn ngữ. Nhưng khi cộng cả hai ngôn ngữ lại, khoảng cách gần như biến mất ¹². Bài tổng quan đưa ví dụ: một bé biết 50 từ mỗi thứ tiếng, trong đó 10 cặp trùng nghĩa, thì thực ra bé hiểu 90 khái niệm, ngang với một bạn chỉ biết 90 từ tiếng Anh ¹.

Nhà nghiên cứu Erika Hoff cũng ghi nhận rằng học hai ngôn ngữ thì cần nhiều thời gian hơn học một, nên điểm số đo riêng từng thứ tiếng có thể thấp hơn chuẩn. Bà nhấn mạnh rằng điểm thấp hơn chuẩn đơn ngữ không đủ để kết luận trẻ bị chậm hay rối loạn ngôn ngữ ².

Hiểu lầm 2: bé sẽ bị “lẫn lộn” hai thứ tiếng

Nghiên cứu cho thấy trẻ sơ sinh lớn lên với hai ngôn ngữ phân biệt được hai thứ tiếng từ rất sớm, và không có bằng chứng cho thấy trẻ bị rối ¹. Việc bé nói chen kiểu “Mẹ ơi, con muốn ăn apple” là chuyện bình thường. Trẻ làm vậy vì người lớn xung quanh cũng hay nói chen, hoặc vì bé chưa biết từ đó trong thứ tiếng kia ¹.

Hoff và cộng sự cho rằng không có bằng chứng nào đủ mạnh để khuyên ba mẹ bỏ thói quen nói chen hai thứ tiếng ². Ba mẹ không cần sửa gắt. Chỉ cần nhắc lại câu của con một cách tự nhiên: “À, con muốn ăn táo. Apple là quả táo đấy.”

Điều thật sự quan trọng: bé được nghe bao nhiêu, nghe từ ai

Các nghiên cứu thống nhất ở một điểm: thứ tiếng nào bé được nghe nhiều hơn thường là thứ tiếng mạnh hơn ². Byers-Heinlein và Lew-Williams khuyên ba mẹ chọn bất kỳ cách nào giúp bé được nghe mỗi ngôn ngữ nhiều và chất lượng, chứ không bắt buộc theo một công thức cố định như “mỗi người nói một thứ tiếng” ¹.

Với đa số gia đình Việt, tiếng Việt là tiếng mẹ đẻ của ba mẹ. Nghiên cứu của Hoff cho thấy lời nói của người bản ngữ hỗ trợ phát triển ngôn ngữ tốt hơn lời nói của người không bản ngữ ²³. Nghĩa là: ba mẹ đừng vì muốn con giỏi tiếng Anh mà bỏ tiếng Việt ở nhà. Những câu chuyện, bài hát, lời trò chuyện phong phú bằng tiếng Việt chính là nền móng ngôn ngữ của con.

Không nên khuyên cha mẹ nhập cư ngừng nói tiếng mẹ đẻ với con.

Erika Hoff, Đại học Florida Atlantic [3]

Người thật quan trọng hơn màn hình

Một thí nghiệm nổi tiếng của nhóm Patricia Kuhl (Đại học Washington) cho trẻ 9 tháng tuổi người Mỹ nghe tiếng Quan Thoại qua 12 buổi, mỗi buổi 25 phút. Nhóm bé được người thật đọc sách, chơi đồ chơi cùng thì học được âm tiếng Quan Thoại. Nhóm bé xem cùng nội dung đó qua video hoặc chỉ nghe băng thì không học được gì và cũng kém chú ý hơn ⁴.

Bài học cho ba mẹ: video tiếng Anh có thể là gia vị, nhưng giao tiếp trực tiếp mới là món chính. Năm phút ba mẹ cùng con chỉ tranh và nói “dog, cat, ball” hiệu quả hơn nhiều so với nửa tiếng con ngồi xem một mình.

Bé học tiếng Anh ở mỗi độ tuổi như thế nào

1. 1–2 tuổi

   Ưu tiên tiếng Việt thật nhiều. Có thể hát vài bài tiếng Anh ngắn, chỉ tranh gọi tên con vật. Đến khoảng 2 tuổi, bé thường ghép được hai từ, ví dụ “thêm sữa” ⁵; ba mẹ đếm tổng số từ của con ở cả hai thứ tiếng.

2. 3–4 tuổi

   Chương trình làm quen tiếng Anh của Bộ GD&ĐT chỉ mong bé hứng thú, nghe và nhắc lại số đếm 1 đến 3, đáp lại lời chào bằng cử chỉ hoặc 1–2 từ ⁶.

3. 4–5 tuổi

   Bé nghe và nhắc lại số đếm 1 đến 5 cùng vài từ, cụm từ đơn giản; trả lời bằng cử chỉ hoặc 1–3 từ khi được hỏi về bản thân, gia đình ⁶.

4. 5–6 tuổi

   Bé nghe và làm theo 2–3 yêu cầu đơn giản liên tiếp bằng tiếng Anh, trả lời bằng cử chỉ hoặc 1–3 từ ⁶.

Mục tiêu chính thức ở bậc mầm non là để bé hứng thú và tự tin giao tiếp, chứ không phải đọc viết tiếng Anh ⁶. Ba mẹ có thể dùng điều này làm thước đo: con vui vẻ khi chơi với tiếng Anh là đủ.

Khi nào ba mẹ nên đi khám

Học hai thứ tiếng không gây chậm nói, nhưng trẻ song ngữ vẫn có thể chậm nói vì những lý do khác như nghe kém hay rối loạn phát triển, giống mọi trẻ khác ¹. Nếu khoảng 2 tuổi bé chưa ghép được hai từ, chưa chỉ được đồ vật trong sách khi được hỏi ⁵, ba mẹ đừng vội đổ cho tiếng Anh. Hãy đưa bé đi khám và kể với bác sĩ rằng con nghe cả hai thứ tiếng, để bác sĩ đánh giá cả hai ¹².

Cho bé chơi với tiếng Anh ở nhà

• Giữ tiếng Việt làm “ngôn ngữ của trái tim”: kể chuyện, hát ru, trò chuyện mỗi ngày.
• Chọn một khung giờ ngắn, vui cho tiếng Anh, ví dụ 10 phút chơi thẻ hình trước giờ tắm.
• Ngồi cùng con, nói cùng con. Video chỉ nên là phần phụ ⁴.
• Không ép con trả lời bằng tiếng Anh. Bé đáp bằng cử chỉ hay tiếng Việt cũng là đang hiểu ⁶.
• Khen khi con thử nói, không sửa phát âm liên tục.

Tóm lại, ba mẹ có thể yên tâm cho bé làm quen tiếng Anh sớm. Điều cần giữ là tiếng Việt thật giàu ở nhà, tiếng Anh nhẹ nhàng qua trò chơi, và luôn có người thật trò chuyện cùng con.