Cầm bút đúng cách: các giai đoạn vận động tinh từ 1 đến 5 tuổi

Bé 2 tuổi nắm cây bút sáp như nắm cái thìa, ba mẹ sốt ruột sửa tay con. Bé 4 tuổi cầm bút bằng bốn ngón, ông bà nhắc phải cầm “ba ngón cho chuẩn”. Thật ra, cách cầm bút của trẻ thay đổi dần theo một trình tự khá tự nhiên, gắn với sự phát triển của các cơ nhỏ ở bàn tay và ngón tay, gọi chung là vận động tinh. Hiểu trình tự này giúp ba mẹ biết lúc nào nên chờ, lúc nào có thể giúp con thêm một chút.

Bàn tay lớn lên theo từng giai đoạn

Danh sách mốc phát triển của CDC Hoa Kỳ cho thấy một hành trình khá rõ: từ vẽ nguệch ngoạc lúc khoảng 18 tháng ¹, đến vẽ được hình tròn khi được làm mẫu lúc 3 tuổi ², cầm bút bằng các ngón tay và ngón cái thay vì nắm cả bàn tay lúc 4 tuổi ³, và viết được vài chữ cái trong tên mình lúc 5 tuổi ⁴. Đây là những việc mà phần lớn trẻ (từ 75% trở lên) làm được ở mỗi độ tuổi ⁴.

1. 1–2 tuổi

   Nắm bút bằng cả bàn tay, vẽ nguệch ngoạc ¹. Chưa cần kéo; bé có thể tập động tác mở – đóng bàn tay qua kẹp gắp đồ chơi hoặc bình xịt nước ⁸.

2. 2–3 tuổi

   Nét vẽ có chủ đích hơn. Bé cắt những nhát ngẫu nhiên, rồi dần đẩy kéo tiến lên để cắt ngang một dải giấy hẹp ⁸.

3. 3–4 tuổi

   Vẽ hình tròn khi được làm mẫu ². Bắt đầu cắt theo đường thẳng, sau đó là đường cong và hình đơn giản ⁸. Nhiều bé chuyển dần sang cầm bút bằng các ngón.

4. 4–5 tuổi

   Cầm bút giữa các ngón và ngón cái, không còn nắm cả bàn tay; vẽ người có từ ba bộ phận trở lên ³. Cắt được những hình phức tạp hơn ⁸. Viết được vài chữ trong tên, cài được vài chiếc cúc ⁴.

Thế nào là cầm bút “đúng”?

Kiểu cầm bút mà người lớn hay gọi là “ba ngón” (ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa cùng giữ bút) là một kiểu cầm trưởng thành. Một nghiên cứu trên 320 trẻ từ 3 đến gần 7 tuổi cho thấy tỉ lệ trẻ dùng kiểu cầm bút trưởng thành tăng dần theo tuổi: 48% ở nhóm nhỏ nhất, và 90% ở nhóm lớn nhất ⁵. Điều này có nghĩa là ở tuổi mầm non, việc con chưa cầm bút “chuẩn” là chuyện rất phổ biến.

Nghiên cứu này cũng ghi nhận ở trẻ lớn có hai kiểu cầm phổ biến, không chỉ một ⁵. Một nghiên cứu khác trên học sinh lớp 4 so sánh bốn kiểu cầm bút khác nhau và thấy chúng không tạo ra khác biệt về tốc độ hay độ dễ đọc của chữ viết; các tác giả khuyên nên tập trung vào tốc độ và cách tạo hình chữ hơn là ép một kiểu cầm bút nhất định ⁶.

Vì vậy, điều ba mẹ nên quan tâm không phải là con cầm bằng ba hay bốn ngón, mà là: con cầm bút có thoải mái không, có điều khiển được nét không, và tay có bị mỏi nhanh không. Nếu con đã gần 5 tuổi mà vẫn luôn nắm cả bàn tay, hoặc rất khó khăn với mọi việc cần dùng ngón tay, hãy hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên viên hoạt động trị liệu.

Vì sao vận động tinh quan trọng?

Vận động tinh không chỉ phục vụ việc viết chữ. Trong một nghiên cứu theo dõi 213 trẻ 3–4 tuổi, khả năng vận động tinh, đặc biệt là khả năng chép lại hình vẽ, giúp dự đoán kết quả học tập của trẻ khi bắt đầu mẫu giáo lớn và mức tiến bộ trong năm học đó ⁷. Kỹ năng này độc lập với các kỹ năng điều hành như tự kiểm soát hay ghi nhớ ⁷.

Các can thiệp cho khó khăn về viết tay nên tập trung vào tốc độ và cách tạo hình chữ hơn là kiểu cầm bút.

Schwellnus và cộng sự, American Journal of Occupational Therapy (2013)

Từ nguệch ngoạc đến tô nét, rồi cắt kéo

Mỗi giai đoạn có những hoạt động phù hợp. Ba mẹ không cần mua dụng cụ đắt tiền, chỉ cần đi đúng thứ tự từ dễ đến khó:

• 1–3 tuổi: tự do nguệch ngoạc. Giấy to, bút sáp to, dán giấy xuống bàn cho khỏi trượt. Mục tiêu là con thích cầm bút, chưa cần đúng nét.
• 3–4 tuổi: tô nét và vẽ hình. Nét thẳng, nét cong, đường zíc zắc, hình tròn ². Tô màu trong khung lớn giúp con tập kiểm soát.
• 4–5 tuổi: hình phức tạp hơn, chữ cái trong tên. Vẽ người, nối chấm, tập viết chữ đầu tên ³⁴.
• Tập kéo theo thứ tự: mở – đóng kéo, cắt nhát rời, cắt ngang dải giấy hẹp, rồi mới đến đường thẳng, đường cong và hình ⁸.

Trước khi cầm kéo, trẻ có thể tập động tác mở – đóng bàn tay qua những dụng cụ như kẹp gắp hay bình xịt nước ⁸. Khi bắt đầu cắt giấy, nên dùng giấy dày, cắt thành dải hẹp để mỗi nhát kéo là một lần “thành công”, rồi tăng dần độ rộng của giấy ⁸.

Tóm lại

Cách cầm bút của trẻ thay đổi dần theo tuổi, và phần lớn trẻ mầm non chưa cầm bút như người lớn là điều bình thường ⁵. Thay vì sửa từng ngón tay, hãy cho con thật nhiều cơ hội dùng đôi tay: vẽ, nặn, xé, gắp, cắt, tô. Những hoạt động nhỏ mỗi ngày ấy đang chuẩn bị cho con không chỉ việc viết chữ, mà cả sự tự tin khi bước vào lớp 1 ⁷.