Bé 1–5 tuổi · 6 phút đọc · 16/10/2026
Câu “con giỏi quá, thông minh quá” nghe thì ấm áp nhưng có thể khiến bé ngại thử thách. Nghiên cứu gợi ý cách khen vào quá trình, cụ thể và vừa đủ.
Con vừa tô xong một bức tranh, ba mẹ buột miệng: “Con giỏi quá! Con thông minh quá!”. Đó là phản xạ rất tự nhiên của người thương con. Không có gì sai khi ba mẹ vui cùng con. Nhưng hàng chục năm nghiên cứu về lời khen cho thấy cách chúng ta khen có ảnh hưởng không nhỏ đến việc con dám thử cái khó hay chọn cái dễ cho an toàn.
Nhà tâm lý học Carol Dweck và cộng sự cho học sinh làm một bộ câu đố, rồi khen theo hai cách. Một nhóm nghe: “Chắc con thông minh ở mấy bài này lắm.” Nhóm kia nghe: “Chắc con đã cố gắng lắm.” 1
Khi được chọn bài tiếp theo, phần lớn trẻ được khen thông minh chọn bài dễ để chắc chắn không sai. Phần lớn trẻ được khen nỗ lực chọn bài khó hơn để học thêm 1. Khi gặp bài khó, nhóm được khen thông minh mất tự tin và hứng thú. Khi quay lại bài dễ, các em còn làm kém hơn lúc đầu. Nhóm được khen nỗ lực thì nhìn chung vẫn tự tin, hăng hái và tiến bộ dần 1.
Dweck giải thích rằng khi trẻ được khen là “thông minh”, trẻ dễ tin trí thông minh là thứ cố định. Mỗi lần làm sai, trẻ sợ bị xem là “không thông minh nữa”. Ngược lại, lời khen vào quá trình giúp trẻ hiểu khả năng có thể lớn lên nhờ luyện tập 1.
Người lớn không thể trao sự tự tin cho trẻ trên khay bạc bằng cách khen trẻ thông minh.
Carol Dweck, tạp chí Educational Leadership [1]
Ba mẹ có thể nghĩ chuyện này chỉ đúng với trẻ lớn. Một nghiên cứu của Đại học Chicago đã ghi hình 53 trẻ cùng cha mẹ ở nhà khi trẻ 1, 2 và 3 tuổi, rồi gặp lại các em lúc 7–8 tuổi 2. Lời khen được chia thành hai loại: khen quá trình, như “Con đã cố gắng nhiều đấy”, và khen con người, như “Con giỏi việc này ghê” 3.
Kết quả: tỷ lệ lời khen quá trình mà bé nghe ở tuổi 1–3 dự báo việc 5 năm sau bé có thích thử thách hay không, có cách xoay xở khi thất bại hay không, và có tin rằng trí thông minh có thể phát triển hay không 2. Điều thú vị là tổng số lời khen không liên quan đến các kết quả này 2. Không phải khen nhiều hay ít, mà là khen vào đâu.
Đây là nghiên cứu quan sát, nên chưa thể nói lời khen là nguyên nhân duy nhất. Nhưng tác giả chính Gunderson cho rằng cải thiện chất lượng lời khen từ sớm có thể giúp trẻ tin rằng thành công tương lai nằm trong tay mình 2.
Năm 2017, một nhóm nghiên cứu có sự tham gia của Đại học California San Diego thử nghiệm với 300 trẻ mẫu giáo 3 và 5 tuổi ở miền đông Trung Quốc. Trẻ chơi trò đoán số, một nhóm được khen “Con thông minh quá”, một nhóm được khen “Lần này con làm tốt lắm”, nhóm còn lại không được khen. Sau đó trẻ được dặn không nhìn trộm lá bài khi người lớn ra ngoài 45.
Các tác giả gợi ý rằng khi bị gắn nhãn “thông minh”, trẻ cảm thấy áp lực phải giữ hình ảnh đó. Họ khuyên khen hành động cụ thể, như “Con làm phần này tốt lắm”, hoặc hỏi về cách làm: “Con nghĩ ra bằng cách nào thế?” 45.
Một nghiên cứu khác do nhà tâm lý học Eddie Brummelman dẫn đầu xem xét lời khen “phóng đại”, tức là thêm những từ như “cực kỳ”, “hoàn hảo”: “Con vẽ cực kỳ đẹp!” thay vì “Con vẽ đẹp đấy.” Với trẻ vốn thiếu tự tin, lời khen phóng đại lại khiến các em chọn tranh dễ hơn để vẽ tiếp. Đáng tiếc là người lớn lại có xu hướng dùng loại lời khen này nhiều hơn với chính những trẻ thiếu tự tin 6.
Ba nguyên tắc ngắn gọn: khen cụ thể điều con đã làm, khen quá trình như cố gắng, cách làm, sự kiên trì, và khen vừa đủ, không cần thêm “cực kỳ”, “nhất”.
Gọi tên việc con làm: “Con tự cầm thìa xúc rồi!”. Nụ cười, cái ôm của ba mẹ đã là lời khen đầy đủ.
Khen sự kiên trì: “Con thử đến lần thứ ba mới đội được mũ, con không bỏ cuộc.” Đây là lứa tuổi lời khen quá trình bắt đầu để lại dấu ấn lâu dài 2.
Hỏi về cách làm: “Con làm thế nào mà tìm ra đường ra khỏi mê cung?”. Gợi ý thử thách mới khi con làm dễ dàng 14.
Ba mẹ không cần lo lắng từng câu nói. Một lời “con giỏi quá” buột miệng không làm hỏng điều gì. Điều quan trọng là thói quen lâu dài: để con thường xuyên nghe rằng cố gắng, cách làm và sự kiên trì của con là điều ba mẹ trân trọng.
Bài viết tổng hợp từ các nguồn trên để ba mẹ tham khảo, không thay cho lời khuyên của bác sĩ hay chuyên gia khi bé có dấu hiệu chậm phát triển.
Bé 1–5 tuổi · 7 phút đọc
Đọc sách cùng con mỗi ngày giúp bé có thêm hàng trăm nghìn từ trước khi vào lớp 1. Cách đọc “đối thoại” biến bé từ người nghe thành người kể chuyện.
Bé 1–5 tuổi · 7 phút đọc
Nghiên cứu về trẻ song ngữ nói gì về nỗi lo “học hai thứ tiếng sẽ chậm nói”, và cách cho bé làm quen tiếng Anh mà vẫn giữ tiếng Việt vững vàng.