Bé 1–5 tuổi · 7 phút đọc · 16/10/2026
Ứng dụng “giáo dục” có thay được giấy bút và người thật? Khuyến nghị của WHO, AAP và các nghiên cứu về việc trẻ dưới 5 tuổi học qua màn hình, sách giấy và cây bút trong tay.
Điện thoại và máy tính bảng đầy những ứng dụng gắn mác “giáo dục”: dạy chữ, dạy số, dạy tiếng Anh, có màu sắc, âm thanh, phần thưởng. Nhiều ba mẹ tự hỏi: nếu con đằng nào cũng xem, sao không cho xem thứ “có ích”? Và liệu giấy bút có còn cần thiết? Các khuyến nghị y khoa và nghiên cứu cho một câu trả lời khá rõ: với trẻ nhỏ, người thật và trải nghiệm bằng tay vẫn là con đường học hiệu quả nhất.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) có khuyến nghị khá giống nhau về thời gian màn hình cho trẻ nhỏ 12:
WHO không khuyến nghị cho trẻ dùng màn hình 1.
AAP khuyên tránh màn hình, ngoại trừ gọi video với người thân 2.
Nếu ba mẹ muốn cho con xem, hãy chọn nội dung chất lượng và xem cùng con 2. WHO không khuyến nghị thời gian màn hình thụ động cho trẻ 1 tuổi 1.
Không quá 1 giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt 1. Ba mẹ nên xem cùng và trò chuyện với con về nội dung 2.
WHO còn khuyên rằng khi trẻ ngồi yên, hãy ưu tiên đọc sách và kể chuyện cùng người lớn 1. Báo cáo của AAP thì nhấn mạnh việc ba mẹ cùng sử dụng phương tiện với con, và để con có thời gian cho những hoạt động lành mạnh khác 2.
Một thí nghiệm nổi tiếng của nhà khoa học Patricia Kuhl cho trẻ Mỹ 9 tháng tuổi nghe người bản xứ nói tiếng Quan Thoại trong 12 buổi chơi và đọc sách. Các bé phân biệt được âm tiếng Trung tốt hơn hẳn nhóm chỉ nghe tiếng Anh 3. Nhưng khi một nhóm trẻ khác được xem đúng những người nói ấy, đúng nội dung ấy qua video hoặc chỉ nghe âm thanh, thì không có hiệu quả nào 3. Các tác giả kết luận việc học này được thúc đẩy bởi tương tác xã hội 3.
Trẻ dưới 2 tuổi cần được khám phá bằng tay và tương tác với những người chăm sóc mà các em tin tưởng.
AAP, Media and Young Minds (2016)
Ngay cả khi đọc sách, hình thức cũng tạo ra khác biệt. Một nghiên cứu quay video 37 cặp cha mẹ và con chập chững đọc ba loại sách: sách điện tử có hiệu ứng, sách điện tử đơn giản và sách giấy. Với sách giấy, cha mẹ trò chuyện qua lại với con nhiều hơn rõ rệt, con nói về câu chuyện nhiều hơn và hai bên cùng nhau đọc tốt hơn 4. Với sách điện tử, cha mẹ lại nói nhiều hơn về chính thiết bị, như nhắc con đừng bấm nút 4.
Năm 2024, AAP tiếp tục khuyến khích đọc sách giấy cho trẻ nhỏ và nhận định rằng sách điện tử không tạo ra tương tác giữa cha mẹ và con cái tương đương 7.
Viết tay không chỉ là kỹ năng vận động. Trong một nghiên cứu chụp não bằng cộng hưởng từ chức năng, trẻ 5 tuổi chưa biết đọc được tập chữ cái và hình theo ba cách: tự viết tay, gõ phím, hoặc tô theo nét có sẵn. Sau đó, khi nhìn lại các chữ cái, vùng não liên quan đến việc đọc chỉ được kích hoạt ở những chữ trẻ đã tự viết tay, không phải chữ đã gõ hay đã tô 5. Các tác giả cho rằng viết tay có thể hỗ trợ trẻ học đọc 5.
Chi tiết “tô theo nét không tạo hiệu quả như tự viết” rất đáng để ba mẹ lưu ý. Tờ tập tô là bước đệm tốt để con làm quen với hướng nét và cách cầm bút, nhưng hãy luôn dành chỗ cho con tự vẽ, tự viết theo cách của mình, dù nét còn xiêu vẹo.
Nhịp độ của nội dung trên màn hình cũng quan trọng. Trong một thí nghiệm với 60 trẻ 4 tuổi, nhóm xem 9 phút hoạt hình nhịp nhanh làm các bài tập về tự kiểm soát và trí nhớ kém hơn hẳn so với nhóm xem phim hoạt hình giáo dục hoặc nhóm ngồi vẽ tranh trong cùng thời gian 6.
Màn hình không phải kẻ thù. Gọi video với ông bà, cùng con xem một đoạn phim chậm rãi về con vật rồi kể lại, đều có thể là trải nghiệm tốt nếu ba mẹ ngồi cạnh và trò chuyện 2. Điều cần tránh là để màn hình thay thế cho thời gian chơi, đọc, vẽ và nói chuyện với người thật.
Trẻ nhỏ học tốt nhất qua người thật, đồ vật thật và đôi tay của chính mình 23. Màn hình có thể có chỗ trong đời sống gia đình, nhưng nên ít, có chọn lọc và có ba mẹ bên cạnh 12. Còn giấy, bút và một cuốn sách giấy vẫn là những công cụ học tập rẻ nhất, dễ nhất và được nghiên cứu ủng hộ nhiều nhất cho tuổi mầm non.
Bài viết tổng hợp từ các nguồn trên để ba mẹ tham khảo, không thay cho lời khuyên của bác sĩ hay chuyên gia khi bé có dấu hiệu chậm phát triển.
Bé 1–5 tuổi · 7 phút đọc
Đọc sách cùng con mỗi ngày giúp bé có thêm hàng trăm nghìn từ trước khi vào lớp 1. Cách đọc “đối thoại” biến bé từ người nghe thành người kể chuyện.
Bé 1–5 tuổi · 7 phút đọc
Nghiên cứu về trẻ song ngữ nói gì về nỗi lo “học hai thứ tiếng sẽ chậm nói”, và cách cho bé làm quen tiếng Anh mà vẫn giữ tiếng Việt vững vàng.